‘पुलं’चे सुनीताबाईंना पत्र

पुलंच्या निधनानंतर सुनीताबाईंनी त्यांना उद्देशून एक पत्र लिहिले होते. त्याला जर पुलंनी उत्तर दिले असते तर, असा विचार करून पुलंच्या जन्मशताब्दीनिमित्ताने नोव्हेंबर २०१९ मध्ये लेखिकेने हे पत्र लिहिले होते. पुलंच्या एकविसाव्या स्मृतिदिनानिमित्ताने ते पत्र पुन्हा सादर.

प्रिय सुनीता,

पत्राचा मायना बघून तुझ्या नेहमीच्या शैलीत गालातल्या गालात हसलीस ना? समोर असतो तर म्हणालीही असतीस, “काय भाई, बरा आहेस ना?” पण तरीही तू मला प्रिय आहेस, हे तू चांगलेच ओळखून आहेस.

आपले लग्न आठवतंय? १२ जून १९४६. दुपारी चहाच्या वेळी तुझे वडील मॅरेज रजिस्ट्रारला घरी घेऊन आले. मी तर घरच्या लेंगा-बनियनवर आणि तू पण घरातलीच साडी नेसलेली होतीस. चहासाठी तापवत ठेवलेले दूध उतू जाण्याआधी आपण दोघांनी सह्या केल्या आणि तू सुनीता ठाकूरची सुनीता देशपांडे झालीस. इतक्या सहजपणे आपलं लग्न झालं आणि तो सहजपणा आपल्या नात्यातही होता. मी हा असा सुरात रमणारा, पण बराचसा असुरासारखा दिसणारा, गबाळा आणि तू, विलक्षण देखणी, नीटनेटकी आणि शिस्तीचीही. आपण असे दोन ध्रुवावरून आलेले असल्याप्रमाणे आणि तरीही आपल्यात एक मैत्र, एक विश्वासाचं नातं फुललं. अर्थात तुझ्या समजूतदारपणामुळेच!

माझ्यात एक लहान मूल दडलंय, तू नेहमी म्हणायचीस. एखाद्या वाया गेलेल्या मुलाला आईने शिस्त लावावी तशी तू मला, माझ्या लिखाणाला शिस्त लावण्यासाठी सतत प्रयत्न करायचीस. खरं तर तूही प्रतिभासंपन्न आहेस. उत्तम कलाकार आहेस. मला वंदे मातरम, तुझी दीदीराजे आजही आठवतेय अगदी जशीच्या तशी. पण माझ्यासाठी, माझी प्रतिभा फुलावी म्हणून तू तुझी आवड, तुझ्यातले ते गुण बाजूला सारलेस. मी मला जे वाटेल ते किंवा सुचेल ते लिहून मोकळा व्हायचो, पण त्यानंतरचे किचकट सोपस्कार तू तुझ्या अंगभूत शिस्तीने आणि निगुतीने करायचीस. तुझा प्रत्येक बाबतीतला अचूक परिपूर्णतेचा पराकोटीचा अट्टहास आणि त्यासाठी तू घेत असलेले कष्ट मला अनेकवेळा थक्क करून सोडायचे. कधीकधी तर रागही यायचा. मग आपले वाद होत. बहुतेक वेळा मीच हरत असे किंवा माघार घेत असे. तू करशील ते नेहमीच योग्य असेल यावर माझा गाढ विश्वास होता.

माझ्या साहित्याची मी आई होतो, पण त्याला सांभाळून, त्याची काळजी घेणारा आणि त्यांच्याकडे नीट लक्ष ठेवणारा बाप तू होतीस. इतकंच नाही तर मिळवलेल्या पैशांचीसुद्धा तू उत्तम काळजी घ्यायचीस. तुझ्याशिवाय मी हे कसं करणार होतो माहीत नाही. आम्हा आळशी माणसांच्या मांदीयाळीत तुझी फार कुचंबणा होत असेल ना? अग, पण मला आपण काही कामं करावीत हे सुचायचंच नाही आणि काही करायला गेलो आणि धडपडून गोंधळ घातला तर परत तुलाच त्रास झाला असता.

तुला आठवतंय, आपण दिल्लीला असताना धरणीकंप झाला होता. बाकी सगळे भीतीने हातातलं सामान तसंच टाकून घराबाहेर पळाले. अगदी चक्क मीसुद्धा धावलो, पण तू शांतपणे नाटकाला जायच्या आधी जसं घर आवरून कुलूप लावून निघतात, तशी अगदी कुलूप लावून बाहेर पडलीस. तुझा व्यवस्थितपणा पाहून जमीनदेखील अचंबित झाली आणि थरथरायचंच विसरून गेली आपल्यामुळे हिच्या कामात व्यत्यय आला तर ही रागावेल, असं त्या पृथ्वीला वाटलं होतं बहुतेक. तुझा दराराच तसा होता.

तुला सांगतो, तू काहीही केलं असतंस तरी ते उत्तम नव्हे, सर्वोत्तम केलं असतंस. तू उत्तम प्रशासक, शिक्षिका, अभिनेत्री, लेखिका आहेस, पण यातलं काहीही न निवडता तू पूर्णवेळ माझी पत्नी म्हणून वावरलीस. वेळप्रसंगी वाईटपणाही स्वीकारलास, पण आपली भूमिका तू अत्युत्तमपणे निभावलीस आणि मी सगळं कळून न कळल्यासारखा तुला उपदेशपांडे ही उपाधी बहाल करता झालो. तेही तू बिरूद म्हणून स्वीकारलंस.

आपल्या लग्नानंतर आपण रत्नागिरीत होतो. तुमच्या ठाकुरांच्या वाड्यासमोर एक प्राजक्ताचं झाड होतं. एके दिवशी पहाटे न्हाऊन तू प्राजक्ताची फुलं वेचीत होतीस. मी मागून येऊन ते झाड हलकेच हलवलं. तू फुलांनी डवरून निघाली होतीस. फुलात न्हाली पहाट ओली.. नंतर आपण अभिवाचन करायचो ती महानोरांची कविताच होतीस जणू तू! आपल्यात असे मोहरलेले क्षण कमीच. एरवी तू आई आणि मी तुझं मूल अशाच आपल्या भूमिका होत्या. नाही, असाच होतो ग मी माझ्या माझ्यातच गुंतलेला. शब्दसुरांशी खेळणारा..

… आपल्या लग्नापूर्वी तू भावांसाठी खानावळीतून डबे आणायचीस. ते जड डबे तू एकटीने उचलून चालत असायचीस. मी सोबत असायचो, पण कधीही तुझ्या हातातले डबे आपण घ्यावे, असं काही सुचलं नाही बघ मला. माझ्या डोक्यात सतत काहीतरी घोळत असायचं. वाचलेलं, अनुभवलेलं इतकं काही तुला सांगायचं असायचं, त्यातच मी दंग असायचो. हळूहळू तुलाही मी असाच आहे, याची सवय करून घ्यावी लागली. हो ना!

लग्नानंतर तुला अनेक धक्केच पचवावे लागले. आम्ही देशपांडे कमालीचे आळशी, बेशिस्त, त्यात घरची परिस्थिती बेतास बात. पण तू तुझ्या अंगीभूत करारी बाण्यामुळे आणि परिस्थितीला आपण वाकवू शकू या आत्मविश्वासाने आमच्यात रुळायचा प्रयत्न करत होतीस. आपण जवळपास बावीस बिऱ्हाडं बदलली. प्रत्येक वेळी त्यासाठी करावी लागणारी बांधाबांध, नियोजन तूच कर्तेपणाने करायचीस. मी फक्त पक्ष्याने एका झाडावरून उडून दुसऱ्या झाडावर बसावं, तितक्या सहजतेने वावरायचो. आहे त्यात निगुतीने संसार कसा करावा हे तुझ्याकडून शिकावं. सुरुवातीला माझ्या सिगरेटच्या रिकाम्या डब्यात धान्य, डाळी भरून तू संसार मांडला होतास. माझ्या विश्रांतीच्या वेळा पाळणं, माझ्या लिखाणाच्या वेळी कोणतीही अडचण येणार नाही याबद्दल तू आग्रही असायचीस. प्रत्येक गोष्टीतला तुझा काटेकोरपणा आणि सूत्रबद्धता वाखाणण्याजोगी होती, पण मी गमतीने म्हणायचो की शाळेत असताना हिचं शास्त्र पक्कं होतं. कोणतीही गोष्ट सूत्रात (साखळीत) बांधल्याशिवाय हिला चैनच पडत नाही!!

मी चित्रपटात, त्याच्या चित्रीकरणात, त्यातल्या गाण्यात अगदी बारीकसारीक गोष्टीत रमायचो. आपला ‘गुळाचा गणपती’ चित्रपट आठवतोय. त्यात संगीतकार, लेखक, दिग्दर्शक आणि नटही मीच होतो. चित्रपट गाजला पण आपल्याला आर्थिक फायदा झाला नाहीच पण मनस्ताप खूप झाला. तरीही मी चित्रपटात, गप्पांचे फड रंगवण्यात आणि गाण्या-बजावण्यातच अडकून राहिलो असतो. अंगभूत आळशीपणामुळे माझाच “गुळाचा गणपती” झाला असता. तुझ्यात एक व्यवहारी शहाणीव होती. तू मला प्रयत्नपूर्वक हलकेच लेखनाकडे वळवलंस. त्यासाठी तू अनेक युक्त्या करायचीस आणि मी त्याला बळी पडायचो.

तुझ्या एका वाढदिवसाला मी तुला काय भेट देऊ, असं विचारताच उद्याच्या दिवसात ‘तुझे आहे तुजपाशीचा’ तिसरा अंक लिहून पूर्ण कर, हीच माझी भेट असे म्हणालीस. मी अनेक दिवस रेंगाळलेलं तिसऱ्या अंकाचं लेखन तीन तासांत पूर्ण केलं.

माझ्या लेखनाची पहिली समीक्षकही तूच होतीस. मी व्यक्ती आणि वल्लीमधला नामू परीट लिहून तुला ऐकवला. तुझ्याबरोबर प्रफुल्लाही होती. माझं वाचन झाल्यावर प्रफुल्ला त्याची स्तुती करू लागली, पण तू तिलाच फटकारलंस. भाई परिटाची भट्टी जमली नाही, म्हणताच मी ते कागद तिथल्या तिथे फाडले आणि नव्याने नामू परिटाची घडी बसवायला लागलो. तुझ्यातला समीक्षकही तुझ्याइतकाच कर्तव्य कठोर होता. मी जे काही लिहीन ते सर्वोत्तमच असेल, याच्याकडे तू डोळ्यात तेल घालून लक्ष पुरवायचीस. तशीही तुझ्याकडे तैलबुद्धी होतीच. डोळ्यांत वेगळं तेल घालायची गरजच नव्हती आणि तू डोळ्यात काजळही घातलं नसतंस. तेलबील घालण्याच्या फंदात पडणं तर दूरच. हा मुद्दा अलाहिदा!!

सगळ्यांचे वाढदिवस लक्षात ठेवून त्यांना फोन करणं, त्यांना पत्र लिहिणं हादेखील तुझाच प्रांत होता. असले तपशील माझ्या लक्षातच राहत नसत. तू आपल्याकडे येणाऱ्या पाहुण्यांच्या आवडीनिवडी लक्षात ठेवून त्यांचा यथास्थित पाहुणचार करायचीस. आलेला कोणीही असाच पाहुणचाराशिवाय जाणार नाही, हे तू बघायचीस. मी त्या पाहुण्यांबरोबर गप्पा मारण्यात, शाब्दिक कोट्या करण्यात आणि माझी स्तुती ऐकण्यात दंग असायचो. तुला काही मदत करावी, हे मात्र सुचलं नाही कधी. आणि सुचलं असेल तरी जागचं हलायचा प्रचंड आळस!

तू कोणतंही काम मन ओतून करायचीस. अगदी डाळिंबाचे दाणे सोलताना त्यात एकही पांढरा देठ किंवा पापुद्रा येऊ नये, यासाठी दक्ष असायचीस. ते असे सोललेले दाणे काय सुंदर दिसायचे आणि येणारे पाहुणे त्याचे बोकाणे भरायचे. आपली मेहनत कोणाच्या लक्षात येणार नाही, हे माहीत असूनही तू कधी कंटाळा केलाच नाहीस. एकदा तुझ्याजवळची डिक्शनरी उघडून त्यात आळस, अव्यवस्थितपणा, कंटाळा हे शब्द खरोखरच नाहीत की काय, हे पडताळून पाहायचं राहूनच गेलं.

आपल्या ‘बटाट्याची चाळ’चे प्रयोग खूपच छान रंगायचे. मी फक्त स्टेजवर अॅक्टिंग करायचो पण त्यामागची अगदी तिकीटविक्री ते ध्वनिसंयोजन ही सगळी कामं तू करायचीस. कार्यक्रम निर्दोष व्हावा यासाठी तू आग्रही होतीस. लोकांनी अक्षरशः डोक्यावर घेतलेला हा कार्यक्रम मी गावोगावी करत राहिलो असतो, तरी आपलं मस्त चाललं असतं. पण तू अशी अल्पसंतुष्ट नव्हतीस. प्रत्येक एकपात्री प्रयोगाच्या पन्नासाव्या प्रयोगाला नवीन कार्यक्रमाचा जाहीर संकल्प करायचा, हा तूच ठरवून दिलेला पायंडा होता. आणि नवीन प्रॉडक्शन रंगभूमीवर येईपर्यंत जुन्या कार्यक्रमाचे प्रयोग करायचे नाहीत, हाही तुझा अट्टहास. माझ्यातल्या आळशी लेखकाला कामाला लावायची ही तुझी पद्धत होती. पण त्यामुळेच मी वाऱ्यावरची वरात, असामी असामी, वटवट वटवट लिहिलं. पण मला दम लागतोय, मी थकतोय हे जाणवताच हे सगळे कार्यक्रम धो धो चालू असताना, आपल्याला आर्थिक स्थैर्य मिळवून देणारे हे प्रयोग तू तितक्याच कठोरपणे बंद करायला लावलेस. अनेकांनी प्रयत्न करूनही तू बधली नाहीस. पण त्यामुळेच माझा उतारवयात केविलवाणेपण देणारा बालगंधर्व झाला नाही.

लोकांकडून घेतलेलं लोकांनाच परत करावं, या विचाराने आपण (खरे म्हणजे तूच) पु. ल. देशपांडे प्रतिष्ठानची स्थापना केलीस. तुझ्या असंख्य व्यापात आणखी एका व्यापाची भर पडली. पण त्यामुळे अनेक मुक्तांगणं निर्माण झाली आणि फुललीही. आपणच कमावलेले पैसे आपल्यासाठी न वापरता कोणतीही छानछौकी न करता एका व्रतस्थपणे तू सामाजिक कामांसाठी वापरलेस. तुझ्यामुळे हा आनंदाचा, समाधानाचा मळा फुलला! हे करताना तुला कुठेही मोठेपणा मिळणार नाही किंबहुना तुझं नाव कुठेही येणार नाही याबाबत तू जागरुक असायचीस. स्टेजवर येणं, पुढेपुढे करणं, फोटोसाठी उभं राहणं याचा तुला पराकोटीचा तिटकारा. त्यामुळे लोकांचे तुझ्याबद्दल गैरसमज झाले तरी तुला त्याची पर्वा नसायचीच.

कविता वाचणं, त्या जगात रमणं तुला प्राणाहून प्रिय. नाधोंच्या, मर्ढेकरांच्या, आरती प्रभूंच्या कविता तुला मुखोद्गत होत्या. आपण दोघे काही वर्षं त्यांच्या कवितांच्या अभिवाचनाचा कार्यक्रम करायचो. वाचिक अभिनय म्हणजे काय याचा वस्तुपाठ तुझ्या काव्यवाचनामुळे उभा राहायचा. तरीही काही वर्षांनंतर आपण तेही प्रयोग थांबवले.

तुझ्यातल्या कितीतरी गुणविशेषांची मी नेहमीच खिल्ली उडवली किंवा त्याच्यावर शाब्दिक कोट्या केल्या. मला कोणी पुष्पगुच्छ दिला की त्यातली फुलं सुटी करून तू फुलदाण्या सजवायचीस. पाणी बदलणं, सुकलेल्या पाकळ्या काढणं हे सगळे तू व्यवस्थित करायचीस. मी गमतीत जपानची इकेबाना आणि सुनीताची सुकेबाना असे म्हणायचो. पण कोणीही दिलेला पुष्पगुच्छ तुझ्यासाठी घरी आणायचो. इतकं असलं तरी तुझ्यासाठी स्वतः जाऊन फुलं आणावीत, हे काही तेव्हा कधी सुचलं नाही. ते आत्ता सुचलं बघ.

तू पिंडाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि गांधीजींच्या विचारांचा तुझ्यावर पगडा! त्यामुळे वक्तशीरपणा, सत्यवचन आणि अपरिग्रह हे गुण तुझ्यामध्ये होतेच. कमालीची काटकसर करून तू पैसे वाचवायचीस. त्या पैशांचा उपयोग सामाजिक कामांसाठी करायचा तुझा अट्टहास असे.

माझ्यासाठी तू काय होतीस हे सांगायला माझेही शब्द थिटे पडतील, म्हणूनच बहुधा मी चारलोकात तुझी फारशी स्तुती केली नाही. तू एखाद्या नारळाचं कवच धारण केलेल्या काटेरी फणसासारखी आहेस. ती तुझी कवचकुंडलं भेदून तुझ्यापर्यंत पोचणाऱ्यांना मग रसाळ गऱ्यांची मेजवानी मिळे. कुठे थांबायचं, हे तुला अचूक कळतं. पण मला कळत नाही ग. मी आपला लिहीतच गेलो. ‘भाई, आता पुरे’, हे म्हणायला तू आत्ता माझ्याजवळ नाहीस म्हणून इतका वाहवत गेलो.

तू लवकर ये असं तरी कसं म्हणू? पण तुझी वाट बघतोय, असं तरी नक्कीच म्हणू शकतो.

कुसुमाग्रजांची एक कविता आहे बघ

समिधाच सख्या त्या
जात्याच रुक्ष त्या
त्यात कसा ओलावा.

तशी तू आहेस. जात्याच रुक्ष नाहीस. तरीही माझ्यातले लेखकाचे स्फुल्लिंग सतत चेतवत राहिलीस.

तुझ्यावर नेहमीच लोभ करणारा

तुझा भाई

– डॉ. समिधा गांधी, पनवेल

कोकण मीडियाला विविध सोशल मीडियावर फॉलो करण्यासाठी खाली दिलेल्या पर्यायांवर क्लिक करा.
टेलिग्राम, व्हॉट्सअॅप, यू-ट्यूब, ट्विटर, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, इन्स्टामोजो, गुगल प्ले बुक्स, गुगल न्यूज, बुकगंगा, साउंडक्लाउड

Follow Kokan Media on Social Media

Leave a Reply