दासबोधातील श्री गणेशस्तवन (अर्थासह)

समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेल्या दासबोधाच्या पहिल्या दशकातील दुसऱ्या समासात त्यांनी गणेशस्तवन केले आहे. त्यात ३० श्लोक आहेत. हे श्लोक आणि त्यांचा अर्थ येथे प्रसिद्ध केला आहे.

॥ श्रीराम ॥
ओं नमोजि गणनायका ।
सर्वसिद्धिफळदायका।
अज्ञानभ्रांति छेदका ।
बोधरूपा ॥ १ ॥

अर्थ : सर्व सिद्धीची फळे देणारा, अज्ञानाचे आवरण दूर सारून भ्रम नाहीसा करणारा आणि मूर्तिमंत ज्ञान असणारा ओंकाररूप जो गणपती, त्याला मी नमस्कार करतो.

……….

॥ श्रीराम ॥ 
माझिये अंतरीं भरावें । 
सर्वकाळ वास्तव्य करावें ! 
मज वाक्शून्यास वदवावें । 
कृपाकटाक्षेकरूनी ॥ २॥

अर्थ : गणपतीने माझे अंत:करण अंतर्बाह्य व्यापून टाकावे. तेथे त्याने कायमचे घर करून राहावे आणि आपल्या कृपादृष्टीने पाहून मला मुक्याला, मुखदुर्बळाला ग्रंथ सांगण्याचे सामर्थ्य द्यावे.
…..

॥ श्रीराम ॥
तुझिये कृपेचेनि बळें ।
वितुळती भ्रांतीचीं पडळें ।।
आणी विश्वभक्षकें काळें ।
दास्यत्व कीजे ।। ३ ।।

अर्थ : त्याच्या कृपेच्या सामर्थ्याने भ्रम आणि अज्ञानाचे आवरण विरून जाते आणि सारे विश्व गिळून टाकणारा, सर्वभक्षक काळही आपला गुलाम बनतो.
……

॥ श्रीराम ॥
येतां कृपेची निज उडी ।
विघ्ने कांपती बापुडीं ।
होऊनि जाती देशधडी ।
नाममात्रे ॥ ४॥

अर्थ : अचानक त्याची (श्री गणेशाची) कृपा झाली, की बिचारी संकटे भयाने थरथर कापू लागतात. इतकेच नव्हे तर केवळ त्याच्या नामस्मरणाने ती कोठल्या कोठे नाहीशी होऊन जातात.

…….

॥ श्रीराम ॥
म्हणोनि नामें विघ्नहर ।
आम्हा अनाथांचें माहेर ।
आदिकरूनी हरिहर ।
अमर वंदिती ॥ ५॥

अर्थ : यासाठी गजाननाला विघ्नहर म्हणतात. जगात ज्याला कोणी नाही त्याला तो आश्रयस्थान आहे. विष्णू, शंकर, वगैरे देवही त्याला नमस्कार करतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
वंदूनियां मंगळनिधी ।
कार्य करितां सर्वसिद्धी ।
आघात अडथाळे उपाधी ।
बाधूं सकेना ॥ ६॥

अर्थ : जगात जे उत्तम आहे, त्याचा तो साठा आहे. त्याला नमन करून कोणतेही काम सुरू केल्यास ते सर्व बाजूने यशस्वी होते. त्या कामात संकटे, अडथळे आणि कटकटी निर्माण होत नाहीत.

…….

॥ श्रीराम ॥
जयाचें आठवितां ध्यान ।
वाटे परम समाधान ।
नेत्रीं रिघोनियां मन ।
पांगुळे सर्वांगी ॥ ७॥

अर्थ : गणपतीच्या सगुण रूपाचे चिंतन केले, तर मनाला मोठे समाधान वाटते. मग ते रूप प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी मन डोळ्यांत एकवटते. त्याच्या बाकीच्या सर्व क्रिया बंद पडतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
सगुण रूपाची ठेव ।
महा लावण्य लाघव ।
नृत्य करितां सकळ देव ।
तटस्थ होती ।। ८ ।।

अर्थ : गणेशाच्या सगुण रूपाची शोभा विलक्षण आहे. त्यामध्ये कौशल्याने मोठे सौंदर्य रचलेले दिसते. तो नाचू लागला की सगळे देव स्वतःला विसरून नुसते पाहतच राहतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
सर्वकाळ मदोन्मत्त ।
सदा आनंदे डुल्लत ।
हरुषें निर्भर मुदित ।
सुप्रसन्नवदनु ।। ९ ।।

अर्थ : त्याच्या गंडस्थळातून सतत मद गळत असतो. म्हणून जेव्हा पाहावे तेव्हा तो मस्त दिसतो, परमानंदाने सदा डोलत असतो. आतून उसळणाऱ्या आनंदामुळे त्याचे वदन प्रसन्न असते.

…….

॥ श्रीराम ॥
भव्यरूप वितंड ।
भीममूर्ति माहाप्रचंड ।
वितीर्ण मस्तकी उदंड ।
सिंधूर चर्चिला ।। १० ।।

अर्थ : त्याचे रूप भव्य आणि धिप्पाड आहे, त्याचा देह जबर शक्तिमान आणि प्रचंड आहे. त्याच्या विशाल कपाळाला दाट शेंदूर लावला आहे.

…….

॥ श्रीराम ॥
नाना सुगंध परिमळें ।
थबथबां गळती गंडस्थळें ।
तेथें आली षट्पदकुळें ।
झुंकारशब्दें ।। ११ ।।

अर्थ : त्याच्या गंडस्थळांतून गळणाऱ्या मदाला अनेक प्रकारचे सुगंध येतात. ते आजूबाजूस दरवळतात. त्या कारणाने भुंग्यांचे थवे घूं घूं करीत त्याच्या डोक्याभोवती गर्दी करतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
मुर्डीव शुंडादंड सरळे ।
शोभे अभिनव आवाळें ।
लंबित अधर तिक्षण गळे ।
क्षणाक्षणा मंदसत्वी ॥ १२ ॥

अर्थ : एखाद्या सोट्यासारखी त्याची सोंड कधी सरळ तर कधी मुरडलेली, गुंडाळलेली असते. कपाळावर दोन आवाळे छान दिसतात. खालचा ओठ लोंबलेला असतो आणि उग्र गंध असलेला मद क्षणाक्षणाला थोडा थोडा गळतो.

…….

॥ श्रीराम ॥
चौदा विद्यांचा गोसांवी ।
हरस्व लोचन ते हिलावी ।
लवलवित फडकावी ।
फडै फडै कर्णथापा ॥ १३॥

अर्थ : चौदा विद्यांचा हा स्वामी, त्याचे डोळे अतिशय लहान असून, तो त्यांची सारखी उघडझाक करतो. चांगले लांबरुंद, पण लवचीक असलेले आपले कान तो पंख्यासारखे हलवतो व त्यांचा फडफड असा आवाज होतो.

…….

॥ श्रीराम ॥
रत्नखचित मुगुटीं झळाळ ।
नाना सुरंग फांकती कीळ ।
कुंडलें तळपती नीळ ।
वरी जडिले झमकती ॥ १४ ॥

अर्थ : त्याच्या मुकुटात सुंदर रंगांची रत्ने आहेत. ती तेजाने झळकतात. त्यांचे सुंदर रंग आजूबाजूला प्रकाशतात. गणपतीच्या कानांतील कुंडले चमकतातच, पण त्यात बसवलेले नीलमणी विशेष प्रकाश टाकतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
दंत शुभ्र सद्दट ।
रत्नखचित हेमकट्ट ।
तया तळवटीं पत्रें नीट ।
तळपती लघुलघु ॥ १५॥

अर्थ : त्याचे दात घट्ट आणि पांढरे शुभ्र आहेत. त्याला रत्नखचित सोन्याचे कडे आहे. कड्याच्या खाली लहान लहान सोन्याची पाने चमकताना दिसतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
लवथवित मलपे दोंद ।
वेष्टित कटर नागबंद ।
क्षुद्र घंटिका मंद मंद ।
वाजती झणत्कारें ॥ १६ ॥

अर्थ : त्याचे विशाल पोट थलथलते. जिवंत नाग कमरेला पट्ट्यासारखा वेढलेला असतो. कमरेच्या साखळीची लहान लहान घुंगरे अगदी मंद आवाजाने झणत्कार करतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
चतुर्भुज लंबोदर ।
कासे कासिला पीतांबर ।
फडके दोंदिचा फणीवर ।
धुधुकार टाकी ॥ १७ ॥

अर्थ : त्याला चार हात आहेत. त्याचे पोट चांगले सुटलेले असून कमरेला पीतांबर घट्ट बांधलेला आहे. पोटावरचा मोठा नाग फणा उभारून फुत्कार टाकत आहे.

…….

॥ श्रीराम ॥
डोलवी मस्तक जिव्हा लाळी ।
घालुन बैसला वेंटाळी ।
उभारोनि नाभिकमळीं ।
टकमकां पाहे ॥१८ ॥

अर्थ : तो नाग फणा काढून डोलतो आणि जिभल्या चाटतो. कमरेला वेढा घालून बसलेला तो नाग बेंबीपाशी फणा उभारून टकामका पाहतो.

…….

॥ श्रीराम ॥
नाना-याति कुसुममाळा ।
व्याळपरियंत रुळती गळा ।
रत्नजडित हृदयकमळा-।
वरी पदक शोभे ।।१९।।

अर्थ : गणपतीच्या गळ्यात नाना तऱ्हेच्या फुलांच्या माळा आहेत. त्या कमरेच्या सापापर्यंत रुळत राहतात. हृदयावरील रत्नजडित पदक मोठे शोभून दिसते.

…….

॥ श्रीराम ॥
शोभे फरश आणी कमळ ।
अंकुश तिक्षण तेजाळ ।
येके करीं मोदकगोळ ।
तयावरी अतिप्रीति ।। २० ।।

अर्थ : चार हातांपैकी एका हातात परशू, दुसऱ्या हातात कमळ, तिसऱ्या हातात टोकदार तेजस्वी अंकुश आणि चौथ्या हातात गोल मोदक घेतलेला आहे. मोदक त्याला अतिशय आवडतो.

…….

॥ श्रीराम ॥
नट नाट्य कळांकुसरी ।
नाना छंदें नृत्य करी ।
टाळ मृदुंग भरोवरी ।
उपांग हुंकारे ॥२१॥

अर्थ : अनेक प्रकारचे हावभाव दाखवून कला आणि कौशल्य यांनी संपन्न असे अनेक तऱ्हेचे नृत्य तो करतो. साथीला टाळ आणि मृदुंग ही वाद्ये असतात. मधूनमधून त्याचा हुंकार त्यामध्ये भर घालतो. हुंकार करणे हे नृत्याचेच एक गौण अंग आहे.

…….

॥ श्रीराम ॥
स्थिरता नाही येक क्षण ।
चपळाविषईं मूर्ति अग्रगण ।
साजिरी मूर्ति सुलक्षण ।
लावण्यखाणी ॥ २२॥

अर्थ : शरीराने स्थूल दिसणारा गणपती क्षणभरही स्वस्थ नसतो. चपळपणात तो सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. सौंदर्याची खाणच अशी त्याची मूर्ती मोठी सुलक्षणी आणि सुबक आहे.

…….

॥ श्रीराम ॥
रुणझुणां वाजती नेपुरे ।
वांकी बोभाटती गजरें।
घागरियासहित मनोहरें ।
पाउले दोनी ॥ २३ ॥

अर्थ : त्याच्या पायांतील पैंजण रुणझुण असा गोड आवाज करतात. वाकीचादेखील मोठा ध्वनी होतो. घुंगरू घातलेली त्याची दोन्ही पावले मन हरण करतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
ईश्वरसभेस आली शोभा ।
दिव्यांबरांची फांकली प्रभा ।
साहित्यविषईं सुल्लभा ।
अष्टनायका होती ॥ २४ ॥

अर्थ : ईश्वराच्या सभेला गणपतीमुळे मोठी शोभा येते. त्याच्या दिव्य वस्त्रांचे तेज सर्वत्र पसरते. त्याचे सान्निध्य लाभले की साहित्य निर्माण करण्यास अष्टनायिका सदैव साह्य करतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
ऐसा सर्वांगें सुंदरु ।
सकळ विद्यांचा आगरु ।
त्यासी माझा नमस्कारु ।
साष्टांग भावें ॥ २५ ॥

अर्थ : असा हा गणपती सर्व अवयवांनी सुंदर आहे. सर्व विद्यांचा साठा त्याच्याकडे असल्याने तो त्या सर्वांचा स्वामी आहे. त्याला मी अगदी मनापासून साष्टांग नमस्कार करतो.

…….

॥ श्रीराम ॥
ध्यान गणेशाचे वर्णितां ।
मतिप्रकाश होय भ्रांता ।
गुणानुवाद श्रवण करितां ।
वोळे सरस्वती ॥ २६ ॥

अर्थ : गणपतीच्या उपासनेचे फळ असे आहे की, गणेशाच्या रूपाचे चिंतन केले, तर अज्ञानाने भ्रमित झालेल्या माणसाच्या बुद्धीत ज्ञानाचा प्रकाश पडतो. त्याच्या गुणांचे वर्णन ऐकले, तर सरस्वती प्रसन्न होते.

…….

॥ श्रीराम ॥
जयासी ब्रह्मादिक वंदिती ।
तेथें मानव बापुडे किती ।
असो प्राणी मंदमती ।
तेहीं गणेश चिंतावा ॥ २७ ॥

अर्थ : त्याला ब्रह्मादी देव नमस्कार करतात. त्याच्यापुढे माणसाला काहीच किंमत नाही. तरी पण ज्याची बुद्धी मंद असेल, त्याने गणपतीची उपासना करावी, त्याचे चिंतन करावे.

…….

॥ श्रीराम ॥
जे मूर्ख अवलक्षण ।
जे कां हीणाहूनि हीण ।
तेचि होती दक्ष प्रविण ।
सर्वविषईं ॥२८॥

अर्थ : जी माणसे अवलक्षणी आणि मूर्ख असतात किंवा जी अतिहीन असतात, ती माणसे गणपतीच्या चिंतनाने हुशार बनतात आणि सर्व विषयात पारंगत होतात.

…….

॥ श्रीराम ॥
ऐसा जो परम समर्थ ।
पूर्ण करी मनोरथ ।
सप्रचीत भजनस्वार्थ ।
कलौ चंडीविनायकौ ॥ २९ ॥

अर्थ : गणपती मोठा समर्थ आहे. सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे. साधकाला स्वानुभवाचा स्वार्थ साधून देणारा आहे. या कलियुगात देवी आणि गणपती मुख्य देवता मानतात.

…….

ऐसा गणेश मंगळमूर्ती ।
तो म्यां स्तविला यथामती ।
वांछा धरून चित्तीं ।
परमार्थाची ॥ ३० ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे गणेशस्तवननाम समास दुसरा ॥ २ ॥

एकाच ओवीत उलट आणि सुलट या पद्धतीने श्रीराम आणि श्रीकृष्ण यांच्या चरित्रांचे वर्णन करणारा राघवयादवीयम् हा अद्भुत संस्कृत श्लोकसंग्रह आणि त्याचा मराठी अर्थ वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.

कोकण मीडियाला विविध सोशल मीडियावर फॉलो करण्यासाठी खाली दिलेल्या पर्यायांवर क्लिक करा.
टेलिग्राम, व्हॉट्सअॅप, यू-ट्यूब, ट्विटर, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, इन्स्टामोजो, गुगल प्ले बुक्स, गुगल न्यूज, बुकगंगा, साउंडक्लाउड

Follow Kokan Media on Social Media
Follow Kokan Media on Social Media

Leave a Reply