गीता आणि सहस्रनामाची अनिवार्यता

ज्येष्ठ प्रवचनकार धनंजय चितळे यांच्या ‘महाभारतातील अपरिचित गोष्टी’ या लेखमालेचा हा तेरावा भाग…
………….
श्री विष्णुसहस्रनामामध्ये काही नावांची पुनरावृत्ती झालेली दिसते; पण प्रत्येक ठिकाणी ते नाम एकाच अर्थाने आलेले नाही. म्हणून एकदाच आलेले नामही अनेक वेळा आले असे धरावे लागते. उदाहरणार्थ, केशव हे नाम सहस्रनामात २३वे आणि ६४८वे आहे. एके ठिकाणी केशवचा अर्थ सुंदर केस असणारा असा आहे, तर दुसऱ्या ठिकाणी त्याचा अर्थ केशी नावाच्या दैत्याचा वध करणारा असा आहे. अर्थात दोन वेळा आलेले केशव हे एकच नाम नसून, दोन नावे आहेत. याचप्रमाणे माधव हे नामही तीन वेळा आले आहे. त्याचेही तीन भिन्न अर्थ होतात. संध्येतील २४ नावे श्री विष्णुसहस्रनामात आली आहेत. या सहस्रनामात भगवान श्रीकृष्णांच्या चरित्राशी संबंधित काही नामे आली आहेत. जसे, दामोदर म्हणजे यशोदेने ज्याला दाव्याने बांधले आहे तो, शिखंडी म्हणजे ज्याने आपल्या मुकुटात मोरपीस धारण केले आहे तो, यमुनेच्या तीरावर राहणाऱ्यांना यामुन असे म्हणतात. त्यातील सर्वश्रेष्ठ म्हणून श्रीकृष्णांना सुयामुन असे नाव प्राप्त झाले आहे. त्यांनी गोवर्धन पर्वत धारण केला म्हणून त्यांना महाद्रिध्रुक असे नाव प्राप्त झाले आहे. हे नाव भगवान श्रीकृष्णांप्रमाणेच श्री विष्णूंच्या कूर्मावतारालाही लागू पडते.
भगवान श्रीकृष्णांप्रमाणे प्रभू श्रीरामचंद्र, भगवान परशुराम यांसारख्या अवतारांचाही या सहस्रनामात संदर्भ मिळतो. राम हे श्री विष्णुसहस्रनामातील ३९४ क्रमांकाचे नाव आहे. यावर भाष्य करताना विनोबा भावे म्हणतात, की तीन, नऊ आणि चार या संख्यांची बेरीज १६ होते आणि १६तील दोन्ही अंकांची बेरीज सात होते. प्रभू श्रीरामचंद्र हे दशावतारातील सातवे अवतार आहेत, हेच जणू यातून व्यक्त झाले आहे. वाचकहो, यावरून विनोबाजी या स्तोत्राचे किती बारकाईने चिंतन करत होते, हे आपल्या ध्यानी येते. या स्तोत्रामध्ये न्यग्रोध म्हणजे वड, उंबर म्हणजे औदुंबर आणि अश्वत्थ म्हणजे पिंपळ या वृक्षांचाही उल्लेख आलेला आढळतो.
या सहस्रनामांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांच्या विविध आयुधांचेही उल्लेख येतात. जसे, पांचजन्य शंख, सुदर्शनचक्र, नंदकी नावाची तलवार, शारंग नावाचे धनुष्य आणि हातात रथाचे चाक घेऊन धावून आले म्हणून रथांगपाणि. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी श्री विष्णुसहस्रनामाला माणसांमधील भक्ती विकसित करणारा भक्तिकोश म्हटले आहे. या विष्णुसहस्रनामाच्या पठणाने अनेक लाभ होतात. म्हणून हे स्तोत्र रोज म्हणणारे लाखो भक्त आपल्याला आढळतात. आषाढ आणि श्रावण या दोन महिन्यांत जो कोणी रोज बारा वेळा विष्णुसहस्रनामाचा पाठ करतो, त्याला विष्णुयाग केल्याचे पुण्य मिळते, असे परमपूज्य सद्गुरू श्री मामासाहेब देशपांडे सांगत असत.
थोडक्यात, माणसाचे ऐहिक आणि पारलौकिक कल्याण करणारे उत्तम साधन म्हणजे हे विष्णुसहस्रनाम स्तोत्र होय. भगवत पूज्यपाद आद्य शंकराचार्यांनी आपल्या भाष्यग्रंथाच्या प्रारंभी श्री विष्णुसहस्रनामावर भाष्य केले. इतकेच नाही, तर आपल्या ‘भजगोविंदम्’ या प्रसिद्ध रचनेत त्यांनी ‘गेयम् गीता नाम सहस्रकम्’ अशा शब्दात गीता आणि सहस्रनामाची अनिवार्यता अधोरेखित केली आहे. परमहंस परिव्राजकाचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्ये स्वामी महाराज यांनी रोज कोणती स्तोत्रे/ सूक्ते म्हटली पाहिजेत ते सांगितले आहे आणि त्यात श्रीमद्भगवद्गीता आणि श्री विष्णुसहस्रनामाचा आवर्जून उल्लेख केला आहे. म्हणूनच आपणही या दोन्ही रचनांचा नित्य पाठ करण्याचा संकल्प करू या!
श्रीकृष्ण गोविंद हरे मुरारे हे नाथ नारायण वासुदेव ।
प्रद्युम्न दामोदर विश्वनाथ मुकुंद विष्णो: भगवन्नमस्ते।।

– धनंजय चितळे, ज्येष्ठ प्रवचनकार
(क्रमशः)